Tầm soát ung thư chủ động: hiểu đúng để không lo lắng quá mức

Chỉ dấu khối u thực sự là gì

Chỉ dấu khối u là những chất, thường là protein, có thể tăng lên trong máu khi có khối u. Vấn đề là chúng cũng tăng trong nhiều tình huống khác hoàn toàn lành tính.

CA 19-9 tăng trong viêm tụy và tắc mật. CEA tăng ở người hút thuốc. CA 125 tăng theo chu kỳ kinh nguyệt, khi có lạc nội mạc tử cung hoặc u xơ. AFP tăng trong bệnh gan mạn tính. Đây không phải ngoại lệ hiếm gặp mà là chuyện thường ngày.

Chiều ngược lại cũng đúng và quan trọng không kém: nhiều khối u ở giai đoạn sớm không làm tăng chỉ dấu. Một bộ chỉ dấu bình thường hoàn toàn không có nghĩa bạn không có ung thư.

Chỉ dấu khối u được thiết kế ban đầu để theo dõi diễn tiến ở người đã được chẩn đoán, không phải để sàng lọc ở người khỏe mạnh. Dùng chúng làm công cụ sàng lọc đơn lẻ là dùng sai mục đích.

Vậy tại sao vẫn làm xét nghiệm máu?

Vì chúng có giá trị khi được đặt đúng chỗ. Trong một lộ trình tầm soát, xét nghiệm máu đóng vai trò bổ sung dữ liệu cho một bức tranh đã có sẵn tiền sử, tuổi, thói quen sinh hoạt và kết quả thăm khám.

Một chỉ dấu tăng ở người 55 tuổi có tiền sử gia đình và triệu chứng tiêu hóa kéo dài mang ý nghĩa rất khác so với cùng chỉ số đó ở người 28 tuổi hoàn toàn khỏe mạnh. Con số giống nhau, kết luận khác nhau.

Ngoài ra, xét nghiệm máu có vai trò rõ trong một số bối cảnh cụ thể: theo dõi người đã điều trị, đánh giá nhóm có yếu tố nguy cơ cao, hoặc khi cần thêm dữ kiện trước khi quyết định làm chẩn đoán hình ảnh.

Những phương pháp tầm soát có bằng chứng mạnh nhất

Các chương trình tầm soát được chứng minh làm giảm tử vong thường không dựa vào xét nghiệm máu, mà dựa vào phương pháp nhìn trực tiếp vào cơ quan đích.

• Ung thư cổ tử cung: xét nghiệm HPV và tế bào cổ tử cung. Đây là một trong những chương trình tầm soát hiệu quả nhất từng có.
• Ung thư đại trực tràng: nội soi đại tràng, hoặc xét nghiệm máu ẩn trong phân định kỳ với nội soi khi dương tính.
• Ung thư vú: chụp nhũ ảnh theo nhóm tuổi khuyến cáo.
• Ung thư gan: siêu âm kết hợp AFP ở nhóm viêm gan B, C mạn hoặc xơ gan.
• Ung thư phổi: chụp CT liều thấp ở người hút thuốc lâu năm trong độ tuổi khuyến cáo.

Xây dựng lộ trình theo nhóm nguy cơ

Câu hỏi đúng không phải làm gói nào, mà là bạn thuộc nhóm nguy cơ nào. Ba yếu tố quyết định: tuổi, tiền sử gia đình và yếu tố phơi nhiễm như hút thuốc, viêm gan virus, béo phì.

Với người dưới 40 tuổi không có yếu tố nguy cơ, tầm soát rộng thường mang lại nhiều kết quả dương tính giả hơn là lợi ích thực. Điều đó dẫn đến thêm xét nghiệm, thêm thủ thuật xâm lấn và thêm lo lắng cho một vấn đề không tồn tại.

Với người có tiền sử gia đình rõ ràng, ngược lại, việc bắt đầu sớm hơn khuyến cáo chung là hoàn toàn hợp lý và nên được bàn với bác sĩ chuyên khoa.

Một lộ trình tầm soát tốt được viết ra một lần rồi theo trong nhiều năm, chứ không phải một gói xét nghiệm mua một lần rồi thôi.

Khi kết quả có gì đó bất thường

Nguyên tắc đầu tiên: một chỉ số lệch không phải một chẩn đoán. Bước tiếp theo thường là lặp lại xét nghiệm sau một khoảng thời gian để xem xu hướng, vì xu hướng có ý nghĩa hơn một điểm đo đơn lẻ.

Nguyên tắc thứ hai: đừng tự tra cứu rồi tự kết luận. Cùng một con số có nhiều cách giải thích, và cách giải thích đúng phụ thuộc vào thông tin mà chỉ buổi khám mới có được.

Nguyên tắc thứ ba: hãy hỏi rõ bước tiếp theo là gì, làm ở đâu, và trong bao lâu thì cần làm. Một kết quả bất thường không có kế hoạch đi kèm là nguồn lo lắng vô ích.